Dikkat eksikliği hiperktivite bozukluğu (DEHB)
Dikkat eksikliği hiperktivite bozukluğu aşırı hareketlilik, dikkat sorunları ve istekleri erteleyememe(dürtüsellik) belirtileri olan bir sorundur.
Yedi yaşından önce ortaya çıkar.Belirtiler en az iki ortamda ( evde, okulda) ortaya çıkar.Oyun çağı ve okul öncesi çocuklarda belirtiler, kendi yaşıtlarına göre sürekli ve çok daha hareketli olmaları , her şeye karışmaları ve evde sürekli olarak eşyaların üstünde zıplamaları, atlamaları, ev içinde koşturmaları, sakinlik isteyen etkinliklere katılmada zorlanmayla kendini gösterir.Okul çağı çocuklarındada aynı davranışlar görülür; ancak bu davranışlar daha düşük şiddet ve sıklıktadır.
Geç çocukluk ve erken ergenlikte koşma, yerinde oturamama, duramama gibi belirtiler daha az görülür; rahat oturamama, kendini sürekli heyacanlı hissetme, yerinde duramama şeklindeki belirtiler ön plana çıkar.
Bu bozukluğun olduğunu söyleyebilmek için hareketlilik, dikkat azlığı ve dürtüselliğin çocuğun yaşına göre çok aşırı olması ve çocuğun günlük yaşamını ve okul çağında ise okuldaki uyumunu ve okul başarısını önemli ölçüde etkilemesi gerekir.
Okul çağı çocuklarında görülme oranı % 3-5 arasındadır.
Erkek çocuklarda kızlara göre 4-8 kat daha fazla görülmektedir.
Bu sorunu olan çocuklar üç ayrı gruba ayrılırlar.
1 - Aşırı hareketlilik, dikkat azlığı ve dürtüselliğin bir arada olduğu tip
2 - Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, dikkatsizliğin önde geldiği tip.
3 - Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, aşırı hareketlilik ve dürtüselliğin önde geldiği tip.
Aşırı hareketlilik belirtileri
1 - Çoğu zaman elleri, ayakları kıpır kıpırdır, oturduğu yerde kıpırdanıp duru.
2 - Çoğu zaman oturması gereken durumlarda oturduğu yerden kalkar.
3 - Çoğu zaman uygunsuz durumlarda koşturup durur veya biryerlere tırmanır.
4 - Çoğu zaman, sakin olarak, boş zamanlarını geçirme etkinliklerine katılma yada oyun oynama zorluğu vardır.
5 - Çoğu zaman hareket halindedir.
6 - Çoğu zaman çok konuşur.
Dürtüsellik belirtileri
1 - Çoğu zaman daha sorulan soru tamamlanmadan cevabını verir.
2 - Çoğu zaman sırasını bekleme zorluğu vardır.
3 - Çoğu zaman başkalarını sözünü keser veya yaptıklarının arasına girer.
Dikkat eksikliği belirtileri
1 - Doğrudan kendisine konuşulduğunda çoğu zaman dinlemiyormuş gibi görünür.
2 - Çoğu zaman üzerine aldığı görevleri ve etkinlikleri düzenlemekte zorluk çeker.
3 - Günlük etkinliklerde çoğu zaman unutkandır.
4 - Çogu zaman dikkati dış uyaranlarla kolaylıkla dağılır.
5 - Çoğu zaman üzerine aldığı görevler yada etkinlikler için gerekli şeyleri kaybeder.
6 - Çoğu zaman üzerine aldığı etkinliklerde yada yer aldığı görevlerde dikkati dağılır.
7 - Çoğu zaman dikkatini ayrıntılara veremez, okul ödevlerinde, işlerinde yada etkinliklerinde
dikkatsizce hatalar yapar.
8 - Çoğu zaman sürekli mental çabayı gerektiren görevlerden kaçınır ve bunları sevmez.
9 - Çoğu zaman yönergeleri izlemez, okul ödevleri, ufak tefek işleri yada iş yerindeki görevlerini tamamlayamaz.
SEBEPLERİ
DEHB olan bireylerin beyinlerinin ön bölgesinde kan akımının ve şeker kullanımının bu bozukluğu olmayanlara göre daha az olduğu bulunmuştur.
DEHB olanlarda dopamin ve noradrenalin düzeyi düşük bulunmuştur.
Kalıtım: Tek yumurta ikizlerinin birinde DEHB varsa diğerinde görülme oranı % 90, çift yumurta ikizlerinde birinde varsa diğerinde görülme oranı % 30 olarak bulunmuştur.Bu oran okul çağı çocuklarında % 3-5 arasındadır.
Çevresel etkenler: Hamilelikte sigara alkol kullanımı ve çeşitli toksik maddelere maruz kalma, erken doğum,, doğum sırasında travmalar ve doğum sonrası geçirilen hastalıklar ve toksik maddelere maruz kalma DEHB riskini arttırmaktadırlar.
Hatalı anne baba tutumları:Doğrudan bir ilişki yoktur. DEHB olan çocukların ailelerinin hatalı tutumları yıkıcı ve saldırgan davranış oranını arttırmaktadır.
OKUL SORUNLARI
Hiperaktivitesi olan çocuklar sınıfta oturma, kurallara uyma, düzenli olma, arkadaşları ile iyi ilişkiler kurma konusunda başarısız olduklarından pek çok sorun yaşamaktadırlar.Diğer çocuklar büyüdükçe kendilerini daha çok kontrol edebilirken, bu çocuklarda bu özellik yeterince gelişmemektedir.Bu nedenle arkadaşları tarafından dışlanmaktadırlar.Bu durum çocuğun kendine saygısında azalmaya sebep olmakta, bunun üzüntüsünü yaşayan çocuk aldırmıyormuş gibi davranmaktadır.Okulun başlangıcında hareketli, yerinde duramayan, kurallara uymayan çocuk ileriki yıllarda yalan söylemeye, büyüklerle veya öğretmenleri ile tartışmaya, arkadaşları ile kavga etmeye başlamaktadır.Bu durum arkadaşları tarafından daha fazla dışlanmaya sebep olmaktadır.Dışlanan çocuk kendisi gibi olan çocuklarla bir araya gelerek suça yönelebilmektedir.
Dikkat eksikliği olan ve hareketliliği olmayan çocukların tespit edilmesi daha geç olmaktadır.Bu çocuklar genellikle tembel, ilgisiz, sakar, dalgın, dağınık tırlar.Bu nedenle kapasitelerinin altında başarı gösterdiklerinden arkadaşları ve öğretmenleri tarafından tembel olarak nitelenirler.Bundan dolayı kendilerine olan saygılarında azalma ve huzursuzluk vesıkıntı belirtileri gösterirler. Dersler zorlaştıkça ve daha çok dikkat gerektikçe ya başarılı olmak için daha çok çalışırlar yada derslereden soğur ve çalışmazlar.
Ergenlik döneminde pek çok ergenin yaşadığı sorunları DEHB olan ergenler daha şiddetli olarak yaşayabilmektedirler.Ani tepki göstermeleri, öfke patlamaları, düşünmeden hareket etmeleri ciddi sorunlar yaşamalarına neden olmaktadır.
Anne baba ve öğretmenlerin beklentilerinin artması, eskiden beri var olan başarı düşüklüğü ve davranış sorunlarının devam etmesi daha çok eleştirilmelerine ve kendilerine olan saygılarında ve kendilerine olan güvenlerinde düşmeye sebep olmaktadır. Ergenlik döneminde sık rastlanan kaygı bozuklukları ve depresyon belirtileride DEHB belirtilerine eklenince dikkat ve davranış sorunları dahada artmaktadır.
BİRLİKTE GÖRÜLEN DİĞER SORUNLAR
Bu bozukluğu olan çocuklarda , depresyon ve anksiyete bozuklukları, davranım bozukluğu, karşıt olma karşı gelme bozukluğu, öğrenme bozuklukları, iletişim bozuklukları, tourette bozukluğu ( hareket ve ses tiklerinin bir arada olması) daha fazla oranda görülür.
TEDAVİ
Aileyi - çocuğu ve çocuk okula gidiyorsa öğretmeni bilgilendirmek .
Çocuğun olumlu davranması için yaşına, okul durumuna ve sorunların şiddettine göre çocuğa yönelik bazı davranışları uygulamak.
Çocuğun yaşına ve sorunların şiddetine göre özel eğitim uygulamaları yapmak.
İlaç tedavisi
ÖZEL ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ
Öğrenme bozukluğu uygulanan standart testlerde, kişinin takvim yaşı, zeka düzeyi, aldığı eğitim göz önünde tutulduğunda, okuma, matematik ve yazılı anlatımın aynı eğitimi alan, aynı zeka düzeyi olan ve aynı yaştaki diğer çocuklardan önemli ölçüde geride olmasıdır.
Öğrenmenin yetersiz olması öğrenme imkanlarının yetersiz olmasına veya bir beyin travmasına veya hastalığına bağlı değildir.
EŞLİK EDEN DİĞER SORUNLAR
Öğrenme bozukluğu olan çocuklarda davranım bozukluğu, karşıt olma karşı gelme bozukluğu, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, depresyon ve dil gelişimindeki bozukluklar daha sık görülür.
Bu bozukluğun oranının % 2- 10 arasında değiştiği belirtilmektedir.
Bu bozukluk üçe ayrılmaktadır.
Okuma bozukluğu, yazılı anlatım bozukluğu ve matematik bozukluğu.Bu bozukluklardan birisi saf olarak bulunmamaktadır.Baskın olarak birisi bulunabilir; ancak diğerleride belli düzeyde vardır. Ör:.Okuma bozukluğu olanlarda, belli ölçüde yazılı anlatım bozukluğuda vardır.
- Okuma bozukluğu: Çocuğun yaşı, zeka düzeyi, aldığı eğitim göz önünde tutulduğunda, okuma başarısı beklenenin önemli ölçüde altındadır.
Bu bozukluk % 60- 80 oranında erkeklerde görülmektedir.
ABD de okul çağı çocuklarında % 5 oranında görüldüğü belirtilmektedir.
Çocuğun zekası yüksekse geç farkedilir.
Erken teşhis ve uygun eğitimle bir çok olgu düzelebilir.Bazı olgularda erişkinliktede devam eder.
Öğrenme bozukluğu olan bireylerin kan bağı olan akrabalarında daha sık görülmektedir.