 |
|
|
Dikkat eksikligi hiperktivite bozuklugu (DEHB)
Dikkat eksikligi hiperktivite bozuklugu asiri hareketlilik, dikkat sorunlari ve istekleri erteleyememe(dürtüsellik) belirtileri olan bir sorundur.
Yedi yasindan önce ortaya çikar.Belirtiler en az iki ortamda ( evde, okulda) ortaya çikar.Oyun çagi ve okul öncesi çocuklarda belirtiler, kendi yasitlarina göre sürekli ve çok daha hareketli olmalari , her seye karismalari ve evde sürekli olarak esyalarin üstünde ziplamalari, atlamalari, ev içinde kosturmalari, sakinlik isteyen etkinliklere katilmada zorlanmayla kendini gösterir.Okul çagi çocuklarindada ayni davranislar görülür; ancak bu davranislar daha düsük siddet ve sikliktadir.
Geç çocukluk ve erken ergenlikte kosma, yerinde oturamama, duramama gibi belirtiler daha az görülür; rahat oturamama, kendini sürekli heyacanli hissetme, yerinde duramama seklindeki belirtiler ön plana çikar.
Bu bozuklugun oldugunu söyleyebilmek için hareketlilik, dikkat azligi ve dürtüselligin çocugun yasina göre çok asiri olmasi ve çocugun günlük yasamini ve okul çaginda ise okuldaki uyumunu ve okul basarisini önemli ölçüde etkilemesi gerekir.
Okul çagi çocuklarinda görülme orani % 3-5 arasindadir.
Erkek çocuklarda kizlara göre 4-8 kat daha fazla görülmektedir.
Bu sorunu olan çocuklar üç ayri gruba ayrilirlar.
1 - Asiri hareketlilik, dikkat azligi ve dürtüselligin bir arada oldugu tip
2 - Dikkat eksikligi hiperaktivite bozuklugu, dikkatsizligin önde geldigi tip.
3 - Dikkat eksikligi hiperaktivite bozuklugu, asiri hareketlilik ve dürtüselligin önde geldigi tip.
Asiri hareketlilik belirtileri
1 - Çogu zaman elleri, ayaklari kipir kipirdir, oturdugu yerde kipirdanip duru.
2 - Çogu zaman oturmasi gereken durumlarda oturdugu yerden kalkar.
3 - Çogu zaman uygunsuz durumlarda kosturup durur veya biryerlere tirmanir.
4 - Çogu zaman, sakin olarak, bos zamanlarini geçirme etkinliklerine katilma yada oyun oynama zorlugu vardir.
5 - Çogu zaman hareket halindedir.
6 - Çogu zaman çok konusur.
Dürtüsellik belirtileri
1 - Çogu zaman daha sorulan soru tamamlanmadan cevabini verir.
2 - Çogu zaman sirasini bekleme zorlugu vardir.
3 - Çogu zaman baskalarini sözünü keser veya yaptiklarinin arasina girer.
Dikkat eksikligi belirtileri
1 - Dogrudan kendisine konusuldugunda çogu zaman dinlemiyormus gibi görünür.
2 - Çogu zaman üzerine aldigi görevleri ve etkinlikleri düzenlemekte zorluk çeker.
3 - Günlük etkinliklerde çogu zaman unutkandir.
4 - Çogu zaman dikkati dis uyaranlarla kolaylikla dagilir.
5 - Çogu zaman üzerine aldigi görevler yada etkinlikler için gerekli seyleri kaybeder.
6 - Çogu zaman üzerine aldigi etkinliklerde yada yer aldigi görevlerde dikkati dagilir.
7 - Çogu zaman dikkatini ayrintilara veremez, okul ödevlerinde, islerinde yada etkinliklerinde
dikkatsizce hatalar yapar.
8 - Çogu zaman sürekli mental çabayi gerektiren görevlerden kaçinir ve bunlari sevmez.
9 - Çogu zaman yönergeleri izlemez, okul ödevleri, ufak tefek isleri yada is yerindeki görevlerini tamamlayamaz.
SEBEPLERI
DEHB olan bireylerin beyinlerinin ön bölgesinde kan akiminin ve seker kullaniminin bu bozuklugu olmayanlara göre daha az oldugu bulunmustur.
DEHB olanlarda dopamin ve noradrenalin düzeyi düsük bulunmustur.
Kalitim: Tek yumurta ikizlerinin birinde DEHB varsa digerinde görülme orani % 90, çift yumurta ikizlerinde birinde varsa digerinde görülme orani % 30 olarak bulunmustur.Bu oran okul çagi çocuklarinda % 3-5 arasindadir.
Çevresel etkenler: Hamilelikte sigara alkol kullanimi ve çesitli toksik maddelere maruz kalma, erken dogum,, dogum sirasinda travmalar ve dogum sonrasi geçirilen hastaliklar ve toksik maddelere maruz kalma DEHB riskini arttirmaktadirlar.
Hatali anne baba tutumlari:Dogrudan bir iliski yoktur. DEHB olan çocuklarin ailelerinin hatali tutumlari yikici ve saldirgan davranis oranini arttirmaktadir.
OKUL SORUNLARI
Hiperaktivitesi olan çocuklar sinifta oturma, kurallara uyma, düzenli olma, arkadaslari ile iyi iliskiler kurma konusunda basarisiz olduklarindan pek çok sorun yasamaktadirlar.Diger çocuklar büyüdükçe kendilerini daha çok kontrol edebilirken, bu çocuklarda bu özellik yeterince gelismemektedir.Bu nedenle arkadaslari tarafindan dislanmaktadirlar.Bu durum çocugun kendine saygisinda azalmaya sebep olmakta, bunun üzüntüsünü yasayan çocuk aldirmiyormus gibi davranmaktadir.Okulun baslangicinda hareketli, yerinde duramayan, kurallara uymayan çocuk ileriki yillarda yalan söylemeye, büyüklerle veya ögretmenleri ile tartismaya, arkadaslari ile kavga etmeye baslamaktadir.Bu durum arkadaslari tarafindan daha fazla dislanmaya sebep olmaktadir.Dislanan çocuk kendisi gibi olan çocuklarla bir araya gelerek suça yönelebilmektedir.
Dikkat eksikligi olan ve hareketliligi olmayan çocuklarin tespit edilmesi daha geç olmaktadir.Bu çocuklar genellikle tembel, ilgisiz, sakar, dalgin, daginik tirlar.Bu nedenle kapasitelerinin altinda basari gösterdiklerinden arkadaslari ve ögretmenleri tarafindan tembel olarak nitelenirler.Bundan dolayi kendilerine olan saygilarinda azalma ve huzursuzluk vesikinti belirtileri gösterirler. Dersler zorlastikça ve daha çok dikkat gerektikçe ya basarili olmak için daha çok çalisirlar yada derslereden sogur ve çalismazlar.
Ergenlik döneminde pek çok ergenin yasadigi sorunlari DEHB olan ergenler daha siddetli olarak yasayabilmektedirler.Ani tepki göstermeleri, öfke patlamalari, düsünmeden hareket etmeleri ciddi sorunlar yasamalarina neden olmaktadir.
Anne baba ve ögretmenlerin beklentilerinin artmasi, eskiden beri var olan basari düsüklügü ve davranis sorunlarinin devam etmesi daha çok elestirilmelerine ve kendilerine olan saygilarinda ve kendilerine olan güvenlerinde düsmeye sebep olmaktadir. Ergenlik döneminde sik rastlanan kaygi bozukluklari ve depresyon belirtileride DEHB belirtilerine eklenince dikkat ve davranis sorunlari dahada artmaktadir.
BIRLIKTE GÖRÜLEN DIGER SORUNLAR
Bu bozuklugu olan çocuklarda , depresyon ve anksiyete bozukluklari, davranim bozuklugu, karsit olma karsi gelme bozuklugu, ögrenme bozukluklari, iletisim bozukluklari, tourette bozuklugu ( hareket ve ses tiklerinin bir arada olmasi) daha fazla oranda görülür.
TEDAVI
Aileyi - çocugu ve çocuk okula gidiyorsa ögretmeni bilgilendirmek .
Çocugun olumlu davranmasi için yasina, okul durumuna ve sorunlarin siddettine göre çocuga yönelik bazi davranislari uygulamak.
Çocugun yasina ve sorunlarin siddetine göre özel egitim uygulamalari yapmak.
Ilaç tedavisi
ÖZEL ÖGRENME GÜÇLÜKLERI
Ögrenme bozuklugu uygulanan standart testlerde, kisinin takvim yasi, zeka düzeyi, aldigi egitim göz önünde tutuldugunda, okuma, matematik ve yazili anlatimin ayni egitimi alan, ayni zeka düzeyi olan ve ayni yastaki diger çocuklardan önemli ölçüde geride olmasidir.
Ögrenmenin yetersiz olmasi ögrenme imkanlarinin yetersiz olmasina veya bir beyin travmasina veya hastaligina bagli degildir.
ESLIK EDEN DIGER SORUNLAR
Ögrenme bozuklugu olan çocuklarda davranim bozuklugu, karsit olma karsi gelme bozuklugu, dikkat eksikligi hiperaktivite bozuklugu, depresyon ve dil gelisimindeki bozukluklar daha sik görülür.
Bu bozuklugun oraninin % 2- 10 arasinda degistigi belirtilmektedir.
Bu bozukluk üçe ayrilmaktadir.
Okuma bozuklugu, yazili anlatim bozuklugu ve matematik bozuklugu.Bu bozukluklardan birisi saf olarak bulunmamaktadir.Baskin olarak birisi bulunabilir; ancak digerleride belli düzeyde vardir. Ör:.Okuma bozuklugu olanlarda, belli ölçüde yazili anlatim bozukluguda vardir.
- Okuma bozuklugu: Çocugun yasi, zeka düzeyi, aldigi egitim göz önünde tutuldugunda, okuma basarisi beklenenin önemli ölçüde altindadir.
Bu bozukluk % 60- 80 oraninda erkeklerde görülmektedir.
ABD de okul çagi çocuklarinda % 5 oraninda görüldügü belirtilmektedir.
Çocugun zekasi yüksekse geç farkedilir.
Erken teshis ve uygun egitimle bir çok olgu düzelebilir.Bazi olgularda eriskinliktede devam eder.
Ögrenme bozuklugu olan bireylerin kan bagi olan akrabalarinda daha sik görülmektedir.