GÜRÜLTÜ VE SAGLIGA ETKISI

 

 

Gürültünün Tarihçesi 

Gürültü türleri, sahip oldugu frekans spektrumuna, ses seviyesinin zamanla degisimine ve sesin yayildigi alanin yapisina baglidir.

Gürültü; insanlarin isitme sagligini ve duyusunu olumsuz yönde etkileyen, fizyolojik ve psikolojik dengesini bozan, is performansini(verimini) azaltan, çevrenin hoslugunu ve sakinligini azaltarak veya yok ederek niteligini degistiren, gelisigüzel bir spektruma sahip istenmiyen seslerden olusan önemli bir çevre kirleticisidir. 

A-Frekans Spektrumuna Göre Gürültü Türleri

1-Sürekli Genis Band Gürültüsü:

Birçok gürültü sürekli bir spektruma sahiptir. Yani; gürültüyü meydana getiren sesin frekansi, tüm frekans boyunca yayilmistir. Tabiatta mevcut bulunan bütün renklerin karisimi nasil beyaz isigi meydana getirirse, bütün frekans araliklarina sahip sürekli spektrumlu sesler de "Beyaz Gürültü"yü meydana getirir. Beyaz gürültüye en iyi örnek; makine gürültüsüdür.

2-Sürekli Dar Band Gürültüsü:

Böyle seslerde birkaç frekans yogun olarak yer alir. Örnek olarak; daire testerenin çikardigi ses özellikle yüksek frekanslari ihtiva eder ve bu sinif içinde yer alir.

B-Zamana Bagli Olarak Gürültü Türleri
1-Kararsiz Gürültü:

Gözlem süresinde gürültü seviyesinde önemli degisiklikler olan gürültülere denir. Kararsiz gürültüler kendi içinde üçe ayrilir. 

a)     Dalgali Gürültü: Gözlem süresince seviyesinde sürekli ve önemli ölçüde degisiklikler olan gürültülere denir. 

b)     Kesikli Gürültü: Gözlem süresince seviyesi aniden ortam gürültü seviyesine düsen ve ortam gürültü seviyesi üzerindeki degeri bir saniye veya daha fazla sürede sabit olarak devam eden gürültüdür. Trafik gürültüsü ve durup yeniden çalisan vantilatörler, bu gürültü türüne en güzel örnektir. 

c)     Vurma Gürültüsü (Anlik Gürültü):

Herbiri bir saniyeden daha az süren bir veya birden fazla vurusun çikardigi gürültüdür. Bu gürültüye en iyi örnek; çekiç ve perçin makinasi gürültüsüdür 

Gürültü Kaynaklari 

Çevre Gürültüleri; Gürültü kaynagi ve gürültüye maruz kalan kisilerin ayni çevre içindeki konumlarina ve gürültünün yayilma yollarina bagli olarak iki grupta incelenebilir.

A)    Yapi Içi Gürültüler:
Yapi içinde yer alan her türlü elektronik, mekanik sistemler ve hayati faaliyetlerden meydana gelen bütün gürültüler.

B) Yapi Disi Çevre Gürültüleri:
Gerek yapi içindeki hacimleri gerekse yapi disindaki açik alanlari kullanan kisileri etkileyen ve yapi disinda yer alan kaynaklardan yayilan gürültülerdir. Bu gürültüler söyle siralanabilir: 

 

Gürültünün Insan Sagligi Üzerine Etkileri 

 

Gürültü Siddet Birimleri 

Insan kulagi, bir ses gücünün degeri hakkindaki kararini kesin bir terimle ifade etmez. O ses gücü hakkindaki kararini diger bir ses gücünden ne kadar büyük veya ne kadar küçük oldugu seklinde verir. Bu davranis, çok genis bir güç araligini içine alir. Böyle bir güç araligini belirtmek için uygun bir logaritmik cetvel kullanilmasi gerekmektedir. Bu cetvel on tabanina göre alinmis logaritma ile gösterilen ses gücü cetvelidir ve Alexandre Graham Bell'in hatirasina binaen “BELL” in onda biri olan, "DESIBELL" ile ifade edilir ve “dB” ile gösterilir. Bu gösteris biçimi diger bir ses gücü kaynagina bagimlidir.
Bir ses gücü kaynagini kesin terimlerle tanimlayabilmek için referans bir degere ihtiyaç vardir. Bu deger "PICOWATT" tir.

Ses gücü seviyesi =10 log 10 W dB W0

W0 = 10-12 pico watt

Yukaridaki denklemde yer alan 10 katsayisi günlük hayatla bir uyum saglayabilmek için Bell'i desiBell'e dönüstürmek amaciyla kullanilmistir.

 Insan Kulagi Duyma Esigi
Genç ve saglikli bir insan kulagi 1000 Hertzlik bir sesi 20 µPa (mikropascal) civarinda duyar ve bu degere insan kulaginin duyma esigi denir. Insan Kulagi Aci Duyma Esigi insan kulaginin aci duyma esigi 100 Pascal'lik ses basinç seviyesindedir. Aci duyma esigi kisilere göre farklilik gösterebilmektedir. Aci duyma esigi gürültü siddeti olarak da 120-140 dB(a) araliginda kisilere göre degismektedir.

 Insan Kulaginin Duyabildigi Ses Frekans Araligi
Saglikli ve genç bir insan kulagi 20 Hertz ile 20000 Hertz arasindaki frekanslara sahip sesleri duyabilir; bu bölgeye "Isitilebilir Frekans Araligi" denir. 0 ile 16 Hertz frekans araligindaki seslere ;"Infra Ses" frekansi 18.000 Hertz'den büyük olan seslere de "Ultra Ses "denir.

Gürültü Ölçümü
Gürültü özelliklerine bagli olarak gelistirilmis olan “Ses Seviyesi Ölçer“ cihazlari ile ölçülür. Gürültü ölçümleri TSE nün ilgili standardlarina göre yapilir.

 Gürültü Özellikleri 

Ses; Kaynaginin yapisina göre küresel veya silindirik olarak yayilir 

Ses basinç seviyesi (L), kendisini meydana getiren kaynaktan uzaklastikça; aradaki uzakligin karesiyle orantili olarak azalir. Eger kaynakla aradaki uzaklik iki katina çikarilirsa, ses basinç seviyesi 6dB azalir.
Gürültü ölçüm cihazlarinin tasariminda, ses kaynagindan uzaklastikça ses basinç seviyesinde olan azalma hesaba katilmistir.
 

Gürültü Seviyesi Ölçer" cihazlarda "A agirlik devresi" mevcuttur. bu agirlik devresi (Ses Frekans Filtresi) ile insan kulaginin duyabildigi frekans degerleri arasinda iyi bir uyum ve benzerlik vardir.

YAPILAN ÇALISMALAR 

· Ülke genelinde günlük hayatta maruz kalinan gürültü seviyelerini izleme çalismalari sürdürülmektedir.

· Dis ve iç ortam gürültü ölçümleri; isyeri iç ve dis ortam gürültü arastirma ve ölçümleri; makine ve teçhizat gürültü ölçümleri; hava, kara, deniz ve irmak tasitlari gürültü ölçümleri; gürültü haritasi hazirlama yöntem arastirmalari konularinda danismanlik hizmetleri verilmektedir.

· Konuya yönelik hizmet-içi egitim ve seminer programlari düzenlenmekte yayinlar hazirlanmaktadir. Bu kapsamda basvuru amaciyla kullanilabilecek bir kitap hazirlanmaktadir.

· Mevzuat çalismalarina katilim saglanmaktadir. 

SES KIRLILIGI

 

Sanayilesme ve modern teknolojinin gelismesiyle ortaya çikan çevre sorunlarindan biri de ses kirliligidir. Gürültü de denilen ses kirliligi, istenmeyen ve dinleyene bir anlam ifade etmeyen sesler ya da insani rahatsiz eden düzensiz ve yüksek seslerdir. Ses kirliligini yaratan önemli etmenler;

Sanayilesme

Plansiz kentlesme

Hizli nüfus artisi

Ekonomik yetersizlikler

Insanlara, gürültü ve gürültünün yaratacagi sonuçlari konusunda yeterli ve etkili egitimin verilmemis olmasidir.

Ses kirliligi, insan üzerinde çok önemli olumsuz etkiler yaratir. Bu etkileri asagidaki gibi siralayabiliriz.

Isitme sistemine etkileri:

Ses kirliligi isitme sistemi üzerinde, geçici ve kalici etkiler olmak üzere iki çesit etki yapar. Ses kirliliginin geçici etkisi, duyma yorulmasi olarak da bilinen isitme duyarliligindaki geçici kayiplar seklinde olur. Duyma yorulmasi düzelmeden tekrar gürültüden etkilenilmesi ve etkilesmenin çok fazla olmasi durumunda isitme kaybi kalici olur. 

Fizyolojik etkileri:

Insanlarda görülen stresin önemli bir kaynagi ses kirliligidir. Ani olarak olusan gürültü insanin kalp atislarinda (nabzinda), kan basincinda (tansiyonunda), solunum hizinda, metabolizmasinda, görme olayinda bozulmalar yaratir. Bunlarin sonucunda uykusuzluk, migren, ülser, kalp krizi gibi olumsuz durumlar ortaya çikar. Ancak en önemli olumsuzluk kulakta yaptigi tahribattir. 

Psikolojik etkileri:

Belirli bir siniri asan gürültünün etkisinde kalan kisiler, sinirli, rahatsiz ve tedirgin olmaktadir. Bu olumsuzluklar, gürültünün etkisi ortadan kalktiktan sonra da sürebilmektedir. 

Is yapabilme yetenegine etkileri:

Özellikle beklenmeyen zamanlarda ortaya çikan ses kirliligi, is veriminin düsmesi, kendini isine verememe ve hareketlerin engellenmesi seklinde performansi düsürücü etkiler yapar. Gürültünün ögrenmeyi ve saglikli düsünmeyi de engelledigi deneylerle saptanmistir.

Ülkemizde, insanlari gürültünün zararli etkilerinden korumak için gerekli önlemleri içeren ve çevre yasasina göre hazirlanmis olan "Gürültü kontrol yönetmeligi" uygulanmaktadir. Ancak yönetmelegin hedeflerine ulasabilmesi için insanlarin bu konuda egitilmeleri ve bilinçlendirilmeleri gerekir.

Ses kirliliginin saptanmasinda ses siddetini ölçmek için birim olarak desibel (dB) kullanilir. Insan için 35-65 dB sesler normaldir. 65-90 dB sesler, sürekli isitildiginde zarar verebilecek kadar risklidir. 90 dB'in üzerindeki sesler tehlikelidir. 

Ses kirliligi asagidaki uygulamalarla önlenebilir: 

Otomobil kullanimini azaltacak önlemler alinmalidir.

Ev ve is yerlerinde ses geçirmeyen camlar (isicam gibi) kullanilmalidir.

Eglence yerleri vb. ortamlarda yüksek sesle müzik çalinmasi engellenmelidir.

Gürültü yapan kuruluslar, sehirlerin disinda kurulmalidir. 

            Sanayilesmenin ilerlemesi ile insan çevre iliskisi giderek önem kazanmstir. Endüstrilesmenin yogunlastigi bölgelerde dogal kaynaklarin asiri ve yanlis kullanilmasi, insan-çevre dengesini bozmaktadir. Bu durum, sanayilesmenin oransiz büyümesinin önüne geçilmesi görüslerinin agirlik kazanmasina sebep olmustur.

            Gürültü, günümüzde, teknoloji çaginda ferdi alani tehdit eden, hatta bunu ortadan kaldiran unsurlarin basinda gelmektedir. Bu sebeple de sikinti verici, nahos hisler uyandirici bir stres etkeni olarak ele alinmalidir. O halde, gürültü insanin gerek fiziki ve gerekse ruh sagligi için bir “STRESÖR” ajandir.

            Gürültü, beynimizi, yani psisik dengemizi etkilemektedir. Gürültü, beyin biyokimyasini etkilemkte mediyatör maddelerin beynin omurilik sivisindaki seviyesinde ve beyin dokusundaki miktarlarini ve metabolizmalarini degistirebilmektedir. Böylece de ruh sagligimizi bozabilmektedir.

            Isitmeyi saglayan uyaranlar ses dalgalari ile iletilir. Sesin yüksekligi, siddeti ve tanisina göre insanin ruhsal hayatini degistirir. Insanin duygulanim alani öncelikle sesin siddetinden etkilenir. Genel olarak, 30-40 dB sinirinin üstünde olan sesler, insanlarin çogunun hosuna gitmez. Duygulanim alaninda endise, kaygi, kizginlik, öfke, huzursuzluk, tedirginlik gibi duygu durumlarinin etkinlik kazanmasina yol açar. 50-60 dB sinirini asan sesler genel olarak gürültü niteligini alir. Bu duygu durumlarini artmasina, kalp vurumu, solunum sayisinin yükselmesine; bas agrisi, dönmesi gibi fizyolojik; algi, dikkat azalmasi, düsünce akisinda yavaslama gibi zihni bozukluklara yol açar. 

            Gürültülü ortam, insanlarin duygu durumlarinda, kizginlik, öfke gibi duygularinda; insanlararasi iliskilerde bozulma, fiziksel ve ruhsal rahatsizliklar, isveriminde azalma, saldirgan davranislarin ve siddet eylemlerinin tetigini çeken etkenler arasinda yer almaktadir. Gürültülü müzik yapan gençler alkol, uyusturucu, uyarici madde ve cinsellikten meydana gelen eglenceleriyle ilk ve ilkel insanlarin törenlerini yasayip kendilerinden geçiyorlar. Bu törenler, gençlerin zihni islevlerinde gerileme yarattigi için, saldirganlik ve siddet ihtiva eden davranislarin açiga çikmasi kolaylasiyor.

 

Ali Riza Erdogan / Ist. Üniv. Çapa Tip Fak. Halk Sagligi Ana Bilim Dali

 

ANA SAYFAYA DÖN