MESLEK SEÇMEK
Meslek seçimi sadece sahip olunacak bir mesleki beceriye sahip olmayı seçmek değil aynı zamanda bir yaşam biçimi ve tarzını seçmek anlamına gelmektedir. Mesleğin getirdiği bilgi birikimi, mesleğin koşulları ve mesleğin sosyal çevresi kişinin oluşturacağı alışkanlılarının ve yaşama biçiminin altyapısını oluşturacaktır.
Bireyin kendini algılayışı, benlik algısı, beklentileri, yaşamı algılayış tarzı, sosyal çevresi, gelişim basamaklarında doyurulmamış ihtiyaçları, sahip olduğu kültürel değerler kişi için nasıl bir yaşam tarzı oluşturmakta ise kişi bu oluşturacağı yaşam tarzına da uygun bir meslek edinecektir. Seçilecek mesleğin oluşturulmak istenen yaşam tarzı ile çakışmaması gerekmektedir. Aksi halde yaşam tarzını oluşturmakta bocalayacağı gibi mesleğinde ve yaşamında başarılı olamama riski ortaya çıkmaktadır.
Sanayinin gelişmesi, toplumsal dokunun değişmesi ve teknolojik yeniliklerin artması yeni yeni meslek gruplarını doğurmuştur. Böylece insanların hayatına girecek yeni yeni ilgi alanları ve kendini gerçekleştirme biçimleri ortaya çıkmıştır.
Her ortaya çıkan yeni meslek grupları , yeni mesleki kültürleri ve alışkanlıkları ortaya çıkarmıştır. Buda insanlar için yeni yaşam biçimleri alternatifleri ve yeni yeni alışkanlıklar demekti. Dolayısı ile de ilgi alanlarında ve beklentilerde de bir gelişme ve değişme gündeme gelecektir.
Bir çok mesleğin önemini yitirip, popüler olan alanların yer değiştirmesi ve yeni alanların popüler olması, bazı meslek gruplarının teknolojik gelişmeye paralel olarak çekim alanı olması değerlerde de bir değişiklik yaratmıştır.
Bireylerin ve toplumun mesleklere bakışı değişirken, mesleklere olan ihtiyaç düzeylerinde de bir değişim olmuştur. Dolayısı ile insanların meslekleri değerlendirme, önemseme ve seçme kriterlerinde de değişiklikler olmuştur.
Bir başka boyutta ise bireylerin yaşı ve psikolojik olgunluk düzeyleride meslek seçmelerinde ve meslekleri algılayışlarında önemli bir kriteri oluşturmaktadır. Kişiler yaşamı tanıdıkça, kendilerini tanıdıkça ve meslekleri tanıdıkça değerleri değişmekte ve buda meslek seçimindeki ölçüleri değiştirmektedir. Böylece meslek seçme yaşı ve zamanının uygun oluşu gibi bir kavram ortaya çıkmaktadır. Kişinin kendisine uygun olabilecek mesleği ne zaman seçebileceği , hangi koşulları yerine getirdikten sonra böyle bir kararı verebileceği kişilerin gelecekleri açısından önem taşımaktadır.
Kişinin kendi beklentilerini ailenin ve çevresinin beklentilerinden ayrıştırabilmesi ve kararlarını verebilecek konuma gelmesi , meslek seçimine hazır oluş açısından önem taşımaktadır.
Daha çok küçük yaşlardan itibaren çocuklar, ailenin/ ebeveynlerin, mesleği, televizyon programları, etrafta bulunan insanlar sayesinde mesleki fırsatlar ve seçimlerle karşı karşıya getirilirler. Bu yüzleştirme ilkokul yıllarında başlar, ortaokul ve lise yıllarında genişler, yükseköğretimde biraz daha derinleşir. Üniversite öğretiminden sonra ise sıklıkla geçici ve basamak teşkil eden meslekler seçilir ve hayat boyu kariyer doyumuna dair çalışmalar ve çabalarda bu süreçte devam eder.
Emeklilik dönemlerinde ise artık mesleki doyuma erişmiş ve onu elde etmiş olmak en önemli kriterdir.
Hayat boyu mesleki gelişim üzerine literatürde pek çok teorilere rastlanmaktadır. Özellikle Super’s Career Development Theory, gelişimsel görevleri ve stageleri ön plana çıkarır.
Diğer pek çok teorinin de onu desteklediği ve çeşitlendirdiği görülmektedir. Super’ın Mesleki Gelişim Teorisinin en temelinde roller ve gelişimsel stageler vardır. Super teorisinde 6 temel rol tanımlar.:
Ev işçiliği,Çalışan(İşçi), Vatandaş, Boş aktivitelerle uğraşan kişi, Öğrenci ve Çocuk
Çocukluk döneminde ön planda görülen roller, öğrenci, çocuk veboş aktivitelerdir.
Ergenlikte, vatandaş ve çalışan rolleri daha önemli olabilir ama yine de sınırlıdır. Ergenlikte görülen “çalışma” kavramı ve üstlendiği rol kişinin/ergenin en son seçeceği meslekle doğrudan ilintili değildir.
Bu, çoğunlukla yetişkinlikte ön plana çıkan bir roldür.
Super tüm bu rolleri bir şemsiye altında toplar ve insanın tüm yaşamı boyunca bu rollerinin sürekli değiştiğini ve çeşitlendiğini belirtir.
Bu roller Super’ın gelişimsel basamakları ile birleştirildiğinde rol kavramı daha anlamlı ve kullanılabilir olmaktadır. Gelişimsel basamaklar ve onun alt basamakları Super’ın Life-span teorisinin en temel kavramlarıdır.
Çocukluk Döneminde Mesleki Gelişim
Çocukluktaki en temel dürtü “merak” tır. Merakta bilindiği gibi “keşif” olgusuyla beslenir ve doyurulurki keşif insan hayatında asla tükenmeyecek en önemli mesleki gelişim aktivitesidir.
Bu keşif aktivitesi de kişiye bilgiye (bilginin elde edilmesine) ulaşmaya götürür.
Super’in teorisine göre kişinin fiziksel ve sosyal ihtiyaçlarında ne zaman ki bir değişiklik meydana gelir, işte bu aşamada “merak” oluşmaya ve gelişmeye başlar.
Merak çok küçük yaşlardaki çocuklarda yeni objeler, yeni insanlar ve yeni kavramlara olan ilgiyle gözlenebilir. Ve merak aracılığı ile de fantastik ( hayal , soyut , yaratıcı ) düşünce gelişmeye başlar.
Yukarıda da belirtildiği gibi merak keşif yapmayı, o da bilgiye ulaşmayı sağlar. Keşif de akla araştırma yapmayı ve sorgulamayı getirir. Bu sorgulama bir davranışa dönüşür ve bütün bu davranışlarda dolaylı olarak mesleki gelişimle ilgilidir.
Buna karşılık davranışlar gelişmeye ve komplex olmaya başlayınca, bu gelişim ve değişim nisbi oranda mesleki kararla daha direk ve daha ilgili olmaya başlar.
Super özellikle “ bilginin öğrenilmesinin “ , çocuğun gelişiminde gerekli olduğunu vurgular. Ve bu noktada Vygotsky’nin teorisini ve düşüncelerini destekler. Vygotsky çocuğun psikolojik gelişim aşamasında temel özellik arzeden 3 aşamadan bahseder ki bu 3 aşamayı da öncü aktivite olarak tanımlar.
Vygotskye göre okul öncesi çağlardan 7 yaşına kadar olan sürede öncü aktivite “oyun” ‘dur. ( Bunu Scharf da dile getirir 92 )
Bunun yanısıra super ; yetişkinlerin, çocukların çalışma ortamını öğrenmelerinde ve onların kendi benlik algılarının gelişmesinde çok önemli bir role teşkil ettiğini ifade eder.
Çocuklar bu çağda diğerlerinin özellikle ebeveynlerinin davranışlarını adeta kopyalarlar. Diğer bir deyişle öğrenmede kullandıkları en önemli araç “imitasyondur.”
Bunun yanısıra Super’e göre çocukların mesleki fantezileri, dünya hakkında edindikleri bilgiler geliştikçe bunlardan etkilenir ve yavaş yavaş ilgiye dönüşmeye başlar. İlgilerin gelişmesi de “keşif” in açığa çıkmasıdır aslında.
Super’e göre çocuklar kendilerinden beklenen projeleri ve görevleri başardıkça, oto kontrol duyguları gelişmekte ve karşılaşacakları olayları kontrolleri altına almada daha başarılı olacaklardır.
Otokontrol mekanizmasının gelişmesi de direk olarak kişinin “kendilik” ve “özbenlik” gelişimini sağlayacak ve ayrıca mesleki karar verme yetisini geliştirecektir.
Ergenlerde mesleki gelişim
Ergenlik döneminde başlayan ve gelişen “çıkarımsal düşünce” (abstracht thinking) , ileriye dönük kariyer planlamayı ve meslek seçimini büyük ölçüde desteklemektedir.
Piage’ye göre ergenler, problem çözme ve planlama becerilerinin gelişmesi aşamasında kademeli bir değişim yaşarlar. Yaşla birlikte planlama, daha sistematik olmaya başlar ve ergenler kendilerini çok çeşitli durumlarda düşünmeye ve farklı iş ortamlarında hayal etmeye başlarlar. Diğer bir deyişle ergenler kendilerini “bir meslekte çalışıyor” halde daha doğru ve gerçekçi resimleyebilme yetisini yavaş yavaş kazanırlar.
Ginzberg’in “Ergenlerde Kariyer Gelişimi” teorisine göre, ergenlerin
12 - 18 yaşları arasındaki dönem bir geçiş dönemdir. Bu dönem ilgilerin, kapasitenin (potansiyelin) ve değerlerin gelişmesini içerir. Bu dönemde çocuklar (ergenler) ilgilerinin değişebileceğinin ve seçimlerinin farklılaşabileceğinin oldukça farkındadırlar. Buna karşın alternatif seçimleri düşünmezler ve o nokta belirsizdir çünkü bilirler ki seçim yapmak için daha önlerinde zaman vardır.
Yine Ginzberg’e göre “potansiyel gelişim” devresi 13 – 14 yaşlarını kapsar. Bu yaşlarda devam eden eğitim süreci onların iş hayatına hazırlıklarında çok daha fazla önem kazanır. İşte bu noktada da zaman perspektifleri gelişir ve gerek gelecekleri ve gerekse kendileri hakkında daha gerçekçi bir vizyona sahip olmaya başlarlar. Ginzberg’in teorisinde 15 – 16 yaş dönemi ergenler için mesleki kararlar alma aşamasında amaçların ve değerlerin oluşmaya başladığı yaşlardır. Onlar bu dönemde artık bu karmaşık ve komplex dünyaya ayak uydurabilmek için seçim yapmaya başlamak zorunda olduklarının farkındadırlar. Bu noktada Super “Ergenlerin Mesleki Gelişim” teorisinde bu sefer “mesleki keşif” ten bahseder.
Mesleki Keşif Super’e göre bilgiyi arama ve ona ulaşma isteğidir. İsteğin yanısıra mesleki keşif bu bilginin ne kadarının etrafındaki kaynaklar aracılığıyla alındığı ile de yakından ilgilenir. ( ki bu kaynaklar çoğunlukla, aile (ebeveyn) , diğer akrabalar, okul , arkadaşlar, öğretmenler, danışmanlar, kitaplar, filmler vs.dir.)
Çocuklarda olduğu gibi yine ergenlerde de gelişerek gözlenen bir diğer meslek seçim kriteri de cinsiyet ve cinsiyetin belirlemiş olduğu
Her ne kadar son yıllarda kadınlar arasında yüksek statüdeki meslekleri seçme eğiliminde artış görülse de eterotyped davranışlar hala pek çok kadın ya da ergen genç kız arasında bir meslek seçiminde oldukça yaygındır.
Kadınlar hala kendilerini geleneksel rollerde (ev hanımlığı gibi) görmektedirler. Bu olgu Brito ve Jusenius (1978) çalışmaları ile de desteklenmektedir. Onların yaptığı çalışmada da ortaya çıkmıştır ki kadın ergenler, erkek ergenlerden daha düşük mesleki beklentilere sahiptir , ki bu da toplumda cinsiyete göre rol belirleme kavramının sonucudur. Bu sonuç Scharf tarafından da desteklenmektedir. (1992)
Genç yetişkinlerde mesleki gelişim
Yine Super’in hayat boyu mesleki gelişim teorisine göre (lıfe span theory of coreer development) , ileri ergenlikte ve genç yetişkinlerde mesleki gelişim adına iki önemli konsept söz konusudur. Yaşama dair belirlenen rol ve roldeki yaşam basamağı ( ife storge )
Super’e göre bir yetişkinin sahip olduğu en önemli roller, çalışma, okuma, sivil toplum örgütlerine katılma, aile ve ev ve boş zaman aktiviteleridir. Super’in teorisine göre eğitimsel anlamda çalışma ( studying ) insanın tüm yaşamı boyunca çeşitli aktiviteler şeklinde yerini korumaktadır. Okul yıllarında bu durum derslere katılma, okula devam etme, sınav için çalışma seklinde gözlenmektedir. Fakat çok iyi bilinen gerçeklerde biri de insanların hayatlarının hangi döneminde olursa olsun eğitime devam etmeyi de seçebiliyor olmalıdır.
“ Çalışma “ (working) in anlamı ise bir işle uğraşma, o işe emek verme şeklinde ifade edilir.
Pek çok yetişkin hayatı boyunca çeşitli zamanlarda çeşitli ve değişik işlerde çalışmaktadır. Aile ve ev rolleri yetişkinlikte bireyin yaşına göre çeşitlenmektedir.
Boş zaman aktivitelerinin önemi ve özelliği de yaşam sürecinde değişiklik göstermektedir. Mesleki seçim ve o alanda ilerleme ile birlikte yetişkinlikte boş zaman aktiviteleri daha sofistike ve entellektüel olmaktadır.
Super’e göre yetişkinler mesleki olgu ile ilgili pek çok role sahiptir. Onlardan bazıları ; başarı , otonami , yeteneğin kullanılabilmesi , yaratıcılık , yardımseverlik , ekonomik ödüller , yaşam tarzı , prestij , sosyal iletişim ve çeşitliliktir.
Ali Rıza Erdoğan / Toplumsal Barış Dergisi