 |
|
|
MESLEK SEÇMEK
Meslek seçimi sadece sahip olunacak bir mesleki beceriye sahip olmayi seçmek degil ayni zamanda bir yasam biçimi ve tarzini seçmek anlamina gelmektedir. Meslegin getirdigi bilgi birikimi, meslegin kosullari ve meslegin sosyal çevresi kisinin olusturacagi aliskanlilarinin ve yasama biçiminin altyapisini olusturacaktir.
Bireyin kendini algilayisi, benlik algisi, beklentileri, yasami algilayis tarzi, sosyal çevresi, gelisim basamaklarinda doyurulmamis ihtiyaçlari, sahip oldugu kültürel degerler kisi için nasil bir yasam tarzi olusturmakta ise kisi bu olusturacagi yasam tarzina da uygun bir meslek edinecektir. Seçilecek meslegin olusturulmak istenen yasam tarzi ile çakismamasi gerekmektedir. Aksi halde yasam tarzini olusturmakta bocalayacagi gibi mesleginde ve yasaminda basarili olamama riski ortaya çikmaktadir.
Sanayinin gelismesi, toplumsal dokunun degismesi ve teknolojik yeniliklerin artmasi yeni yeni meslek gruplarini dogurmustur. Böylece insanlarin hayatina girecek yeni yeni ilgi alanlari ve kendini gerçeklestirme biçimleri ortaya çikmistir.
Her ortaya çikan yeni meslek gruplari , yeni mesleki kültürleri ve aliskanliklari ortaya çikarmistir. Buda insanlar için yeni yasam biçimleri alternatifleri ve yeni yeni aliskanliklar demekti. Dolayisi ile de ilgi alanlarinda ve beklentilerde de bir gelisme ve degisme gündeme gelecektir.
Bir çok meslegin önemini yitirip, popüler olan alanlarin yer degistirmesi ve yeni alanlarin popüler olmasi, bazi meslek gruplarinin teknolojik gelismeye paralel olarak çekim alani olmasi degerlerde de bir degisiklik yaratmistir.
Bireylerin ve toplumun mesleklere bakisi degisirken, mesleklere olan ihtiyaç düzeylerinde de bir degisim olmustur. Dolayisi ile insanlarin meslekleri degerlendirme, önemseme ve seçme kriterlerinde de degisiklikler olmustur.
Bir baska boyutta ise bireylerin yasi ve psikolojik olgunluk düzeyleride meslek seçmelerinde ve meslekleri algilayislarinda önemli bir kriteri olusturmaktadir. Kisiler yasami tanidikça, kendilerini tanidikça ve meslekleri tanidikça degerleri degismekte ve buda meslek seçimindeki ölçüleri degistirmektedir. Böylece meslek seçme yasi ve zamaninin uygun olusu gibi bir kavram ortaya çikmaktadir. Kisinin kendisine uygun olabilecek meslegi ne zaman seçebilecegi , hangi kosullari yerine getirdikten sonra böyle bir karari verebilecegi kisilerin gelecekleri açisindan önem tasimaktadir.
Kisinin kendi beklentilerini ailenin ve çevresinin beklentilerinden ayristirabilmesi ve kararlarini verebilecek konuma gelmesi , meslek seçimine hazir olus açisindan önem tasimaktadir.
Daha çok küçük yaslardan itibaren çocuklar, ailenin/ ebeveynlerin, meslegi, televizyon programlari, etrafta bulunan insanlar sayesinde mesleki firsatlar ve seçimlerle karsi karsiya getirilirler. Bu yüzlestirme ilkokul yillarinda baslar, ortaokul ve lise yillarinda genisler, yüksekögretimde biraz daha derinlesir. Üniversite ögretiminden sonra ise siklikla geçici ve basamak teskil eden meslekler seçilir ve hayat boyu kariyer doyumuna dair çalismalar ve çabalarda bu süreçte devam eder.
Emeklilik dönemlerinde ise artik mesleki doyuma erismis ve onu elde etmis olmak en önemli kriterdir.
Hayat boyu mesleki gelisim üzerine literatürde pek çok teorilere rastlanmaktadir. Özellikle Supers Career Development Theory, gelisimsel görevleri ve stageleri ön plana çikarir.
Diger pek çok teorinin de onu destekledigi ve çesitlendirdigi görülmektedir. Superin Mesleki Gelisim Teorisinin en temelinde roller ve gelisimsel stageler vardir. Super teorisinde 6 temel rol tanimlar.:
Ev isçiligi,Çalisan(Isçi), Vatandas, Bos aktivitelerle ugrasan kisi, Ögrenci ve Çocuk
Çocukluk döneminde ön planda görülen roller, ögrenci, çocuk vebos aktivitelerdir.
Ergenlikte, vatandas ve çalisan rolleri daha önemli olabilir ama yine de sinirlidir. Ergenlikte görülen çalisma kavrami ve üstlendigi rol kisinin/ergenin en son seçecegi meslekle dogrudan ilintili degildir.
Bu, çogunlukla yetiskinlikte ön plana çikan bir roldür.
Super tüm bu rolleri bir semsiye altinda toplar ve insanin tüm yasami boyunca bu rollerinin sürekli degistigini ve çesitlendigini belirtir.
Bu roller Superin gelisimsel basamaklari ile birlestirildiginde rol kavrami daha anlamli ve kullanilabilir olmaktadir. Gelisimsel basamaklar ve onun alt basamaklari Superin Life-span teorisinin en temel kavramlaridir.
Çocukluk Döneminde Mesleki Gelisim
Çocukluktaki en temel dürtü merak tir. Merakta bilindigi gibi kesif olgusuyla beslenir ve doyurulurki kesif insan hayatinda asla tükenmeyecek en önemli mesleki gelisim aktivitesidir.
Bu kesif aktivitesi de kisiye bilgiye (bilginin elde edilmesine) ulasmaya götürür.
Superin teorisine göre kisinin fiziksel ve sosyal ihtiyaçlarinda ne zaman ki bir degisiklik meydana gelir, iste bu asamada merak olusmaya ve gelismeye baslar.
Merak çok küçük yaslardaki çocuklarda yeni objeler, yeni insanlar ve yeni kavramlara olan ilgiyle gözlenebilir. Ve merak araciligi ile de fantastik ( hayal , soyut , yaratici ) düsünce gelismeye baslar.
Yukarida da belirtildigi gibi merak kesif yapmayi, o da bilgiye ulasmayi saglar. Kesif de akla arastirma yapmayi ve sorgulamayi getirir. Bu sorgulama bir davranisa dönüsür ve bütün bu davranislarda dolayli olarak mesleki gelisimle ilgilidir.
Buna karsilik davranislar gelismeye ve komplex olmaya baslayinca, bu gelisim ve degisim nisbi oranda mesleki kararla daha direk ve daha ilgili olmaya baslar.
Super özellikle bilginin ögrenilmesinin , çocugun gelisiminde gerekli oldugunu vurgular. Ve bu noktada Vygotskynin teorisini ve düsüncelerini destekler. Vygotsky çocugun psikolojik gelisim asamasinda temel özellik arzeden 3 asamadan bahseder ki bu 3 asamayi da öncü aktivite olarak tanimlar.
Vygotskye göre okul öncesi çaglardan 7 yasina kadar olan sürede öncü aktivite oyun dur. ( Bunu Scharf da dile getirir 92 )
Bunun yanisira super ; yetiskinlerin, çocuklarin çalisma ortamini ögrenmelerinde ve onlarin kendi benlik algilarinin gelismesinde çok önemli bir role teskil ettigini ifade eder.
Çocuklar bu çagda digerlerinin özellikle ebeveynlerinin davranislarini adeta kopyalarlar. Diger bir deyisle ögrenmede kullandiklari en önemli araç imitasyondur.
Bunun yanisira Supere göre çocuklarin mesleki fantezileri, dünya hakkinda edindikleri bilgiler gelistikçe bunlardan etkilenir ve yavas yavas ilgiye dönüsmeye baslar. Ilgilerin gelismesi de kesif in açiga çikmasidir aslinda.
Supere göre çocuklar kendilerinden beklenen projeleri ve görevleri basardikça, oto kontrol duygulari gelismekte ve karsilasacaklari olaylari kontrolleri altina almada daha basarili olacaklardir.
Otokontrol mekanizmasinin gelismesi de direk olarak kisinin kendilik ve özbenlik gelisimini saglayacak ve ayrica mesleki karar verme yetisini gelistirecektir.
Ergenlerde mesleki gelisim
Ergenlik döneminde baslayan ve gelisen çikarimsal düsünce (abstracht thinking) , ileriye dönük kariyer planlamayi ve meslek seçimini büyük ölçüde desteklemektedir.
Piageye göre ergenler, problem çözme ve planlama becerilerinin gelismesi asamasinda kademeli bir degisim yasarlar. Yasla birlikte planlama, daha sistematik olmaya baslar ve ergenler kendilerini çok çesitli durumlarda düsünmeye ve farkli is ortamlarinda hayal etmeye baslarlar. Diger bir deyisle ergenler kendilerini bir meslekte çalisiyor halde daha dogru ve gerçekçi resimleyebilme yetisini yavas yavas kazanirlar.
Ginzbergin Ergenlerde Kariyer Gelisimi teorisine göre, ergenlerin
12 - 18 yaslari arasindaki dönem bir geçis dönemdir. Bu dönem ilgilerin, kapasitenin (potansiyelin) ve degerlerin gelismesini içerir. Bu dönemde çocuklar (ergenler) ilgilerinin degisebileceginin ve seçimlerinin farklilasabileceginin oldukça farkindadirlar. Buna karsin alternatif seçimleri düsünmezler ve o nokta belirsizdir çünkü bilirler ki seçim yapmak için daha önlerinde zaman vardir.
Yine Ginzberge göre potansiyel gelisim devresi 13 14 yaslarini kapsar. Bu yaslarda devam eden egitim süreci onlarin is hayatina hazirliklarinda çok daha fazla önem kazanir. Iste bu noktada da zaman perspektifleri gelisir ve gerek gelecekleri ve gerekse kendileri hakkinda daha gerçekçi bir vizyona sahip olmaya baslarlar. Ginzbergin teorisinde 15 16 yas dönemi ergenler için mesleki kararlar alma asamasinda amaçlarin ve degerlerin olusmaya basladigi yaslardir. Onlar bu dönemde artik bu karmasik ve komplex dünyaya ayak uydurabilmek için seçim yapmaya baslamak zorunda olduklarinin farkindadirlar. Bu noktada Super Ergenlerin Mesleki Gelisim teorisinde bu sefer mesleki kesif ten bahseder.
Mesleki Kesif Supere göre bilgiyi arama ve ona ulasma istegidir. Istegin yanisira mesleki kesif bu bilginin ne kadarinin etrafindaki kaynaklar araciligiyla alindigi ile de yakindan ilgilenir. ( ki bu kaynaklar çogunlukla, aile (ebeveyn) , diger akrabalar, okul , arkadaslar, ögretmenler, danismanlar, kitaplar, filmler vs.dir.)
Çocuklarda oldugu gibi yine ergenlerde de geliserek gözlenen bir diger meslek seçim kriteri de cinsiyet ve cinsiyetin belirlemis oldugu
Her ne kadar son yillarda kadinlar arasinda yüksek statüdeki meslekleri seçme egiliminde artis görülse de eterotyped davranislar hala pek çok kadin ya da ergen genç kiz arasinda bir meslek seçiminde oldukça yaygindir.
Kadinlar hala kendilerini geleneksel rollerde (ev hanimligi gibi) görmektedirler. Bu olgu Brito ve Jusenius (1978) çalismalari ile de desteklenmektedir. Onlarin yaptigi çalismada da ortaya çikmistir ki kadin ergenler, erkek ergenlerden daha düsük mesleki beklentilere sahiptir , ki bu da toplumda cinsiyete göre rol belirleme kavraminin sonucudur. Bu sonuç Scharf tarafindan da desteklenmektedir. (1992)
Genç yetiskinlerde mesleki gelisim
Yine Superin hayat boyu mesleki gelisim teorisine göre (life span theory of coreer development) , ileri ergenlikte ve genç yetiskinlerde mesleki gelisim adina iki önemli konsept söz konusudur. Yasama dair belirlenen rol ve roldeki yasam basamagi ( ife storge )
Supere göre bir yetiskinin sahip oldugu en önemli roller, çalisma, okuma, sivil toplum örgütlerine katilma, aile ve ev ve bos zaman aktiviteleridir. Superin teorisine göre egitimsel anlamda çalisma ( studying ) insanin tüm yasami boyunca çesitli aktiviteler seklinde yerini korumaktadir. Okul yillarinda bu durum derslere katilma, okula devam etme, sinav için çalisma seklinde gözlenmektedir. Fakat çok iyi bilinen gerçeklerde biri de insanlarin hayatlarinin hangi döneminde olursa olsun egitime devam etmeyi de seçebiliyor olmalidir.
Çalisma (working) in anlami ise bir isle ugrasma, o ise emek verme seklinde ifade edilir.
Pek çok yetiskin hayati boyunca çesitli zamanlarda çesitli ve degisik islerde çalismaktadir. Aile ve ev rolleri yetiskinlikte bireyin yasina göre çesitlenmektedir.
Bos zaman aktivitelerinin önemi ve özelligi de yasam sürecinde degisiklik göstermektedir. Mesleki seçim ve o alanda ilerleme ile birlikte yetiskinlikte bos zaman aktiviteleri daha sofistike ve entellektüel olmaktadir.
Supere göre yetiskinler mesleki olgu ile ilgili pek çok role sahiptir. Onlardan bazilari ; basari , otonami , yetenegin kullanilabilmesi , yaraticilik , yardimseverlik , ekonomik ödüller , yasam tarzi , prestij , sosyal iletisim ve çesitliliktir.
Ali Riza Erdogan / Toplumsal Baris Dergisi