UYKU SORUNLARI

 

 

Trafik; yol, araç ve insan üçlüsünden olusmakta, bunlardan herhangi birinde olusan bozukluk trafik kazalarina neden olmaktadir (1).Trafik kazalari tüm ülkelerde önemli bir sorundur. Amerika Birlesik Devletlerinde kazalarin, 4. ölüm nedeni oldugu ve motorlu araç kazalarinin %51 ile en çok ölüme neden olan kaza türü oldugu bildirilmistir(2). Yurtdisinda yapilan farkli çalismalar da bu bulguyu desteklemektedir (3,4).Ülkemizde farkli bölgelerde yapilan arastirmalarda adli olaylarin büyük bölümünü trafik kazalarinin olusturdugu görülmektedir (5,6,7). Istatistiklere göre 1998 yilinda ülkemizde 440.149 trafik kazasi olmus, 4.935 kisi ölürken 114.552 kisi yaralanmistir(8). Gerçekte bu sayi olay yerinde ölenleri içermekte, kazadan sonra hastaneye kaldirilip orada yasamini yitirenleri içermemektedir. Halbuki Dünya Saglik Örgütü Kazadan Bir ay sonraya kadar ölümleri trafik kazasi ölümü olarak kabul etmektedir. Bu nedenle yilda tahminen 10 bin kisin ülkemizde trafik kazasi kurbani oldugu tahmin edilmektedir. 

Trafik kazalarinda asiri hiz, alkol alimi, tehlikeli araç kullanmanin yaninda uykusuzluk da önemli bir nedendir. 

ABD Ulusal Otoyol Trafik Güvenligi Yönetimi yillik tüm kazalarin yaklasik %1,5’inde temel nedenin uykusuzluk ve yorgunlukla iliskili oldugunu tahmin etmektedir (9). Ingiltere, Norveç ve Isviçre’de yapilan farkli çalismalarda %1-16 arasinda degisen  oranlar bildirilmistir (10,11,12).

 Uyku iliskili kazalar kazalar açisindan en çok risk altinda olan sürücüler;

 a)Uykusu bozulmus veya yorgun sürücüler 

.Mola vermeksizin uzun süre araç kullananlar

.Gece, ögleden sonra ve normalde uyudugu saatlerde araç kullananlar

.Uyku yapan ilaçlar veya alkol alanlar

.Tek basina araç kullananlar

.Uzun, kirsal, sikici yollarda araç kullananlar

.Sik yolculuk edenler (9) 

Ingiltere’de yapilan arastirmada uyku iliskili kazalarin saat 02.00, 06.00 ve 16.00 civarlarinda 3 pik yaptigi saptanmistir (10). 

b)Genç sürücüler 

Uyku iliskili kazalarin geç kalma egiliminde olan, az uyuyan ve gece araba kullanan gençlerde yaygin oldugu saptanmistir. Kuzey Carolina’da bu tür kazalarin %55’inin 25 yas ya da daha genç kisilerce yapildigi görülmüstür. Bu sürücülerin %78’i erkektir (9).Ingiltere ve Norveç’te yapilan çalismalarin sonuçlari da benzer sekildedir (10,11)

 c)Vardiyali çalisan sürücüler 

ABD’de 25 milyon insan vardiyali olarak çalismaktadir. Bu alisilmadik programlarla çalisanlarin %20-30’unun yorgunluk iliskili araba kazasi geçirdigi saptanmistir. Özellikle gece vardiyasindan eve dönüs tehlikeli olmaktadir (9,13).

 d)Ticari araç sürücüleri 

Özellikle kamyon sürücüleri yorgunluga bagli kazalara egilimlidir. Kamyon sürücülerinde uyku apnesi olarak adlandirilan uyku ve solunum bozuklugu yüksek oranda görülebilir. Tüm agir kamyon kazalarinin en az %30-40’inda sürücünün yorgunlugunun, katkida bulunan faktörlerden biri oldugu ileri sürülmektedir (9).

 e)Tani konulmamis uyku bozukluklari olan sürücüler 

·        Sürücünün alkolometre ve kan alkol seviyesinin yasal limitin altinda olmasi,

·        Aracin yoldan çikmamis veya baska bir aracin arkasina çarpmamis olmasi

·        Fren izlerine rastlanmamasi

·        Araçta mekanik bir problem olmamasi

·        Iyi hava sartlari ve görüsün açik olmasi

·        Hiz ve öndeki araca çok yakin kullanmak gibi nedenlerin eliminasyonu

·        Olay yerine gelen polis memurlarinin esas neden olarak uyuklamaktan süphelenmesi

·        Kazadan hemen birkaç saniye önce sürücünün çikis noktasini ya da çarptigi araci açikça görmesi (10) 

McCartt ve arkadaslarinin 593 uzun mesafe kamyon söförüyle yüzyüze yaptiklari görüsmelerde, sürücülerin oldukça büyük bir kisminin direksiyonda uyuduklarini saptamislardir. Sürücülerin %47,1’i daha önce, %25,4’ü ise son bir yil içinde direksiyonda uyuduklarini ifade etmislerdir (16). 

ABD’de uyku nedenli kazalarin, yillik 23.318 ölüm ve 1.907.072- 2.474.430 sakatliga yol açan yaralanma ile iliskili oldugu tahmin edilmektedir. Bunun maliyetinin ise 43.15-56.02 milyar dolar oldugu sanilmaktadir (17)

 Uyku iliskili kazalari engellemede etkili olabilecek önlemler: 

1)Yolculuk öncesi öneriler 

·        Sürücü iyi bir gece uykusu uyumalidir. Bireysel farklilik göstermekle birlikte, ortalama 8 saatlik bir gece uykusu gereklidir.

·        Uzun yolculuklar bir arkadasla beraber yapilabilir. Yolcular yorgunluk belirtilerini farkederek ya da araci sira ile kullanmak seklinde yardimci olabilirler.

·        Her 100 mil (yaklasik 160 km) veya 2 saatte bir düzenli molalar verilebilir.

·        Alkol ve performansi azaltan ilaçlar kullanilmamalidir. Alkol ve yorgunluk birbirlerinin etkilerini arttirir.

·        Sik olarak gündüz uyuklamasi, gece uyumakta zorluk ve/veya her gece yüksek sesle horlama gibi sikayetler varsa uyku bozukluklari açisindan bir doktora danisilmalidir(9).

 2)Uykulu sürücüler için öneriler

 ·        Yorgunlugun uyaran isaretlerine dikkat edilmelidir.  

a.)Araba kullandigi son birkaç kilometreyi hatirlamiyorsa,

b.)Yolda saga-sola sapiyor veya yolda ya da yol kenarinda bulunan, sürücüyü hiz ve yol siniri açisindan uyaran bariyerlere çarpiyorsa,

c.)Daliyor ya da dikkatini toplayamiyorsa,

d.)Tekrar tekrar esniyorsa,

e.)Gözlerini açik tutmakta zorlaniyorsa,

f.)Önünüzdeki arabaya çok yakin kullaniyor veya trafik isaretlerini kaçiriyorsa,

g.)Basini tutmakta zorlaniyorsa,

h.)Araci ani durus ve kalkislarla sarsa sarsa kullaniyorsa uyuma tehlikesinin oldugunu bilmelisiniz. 

·        Sadece radyoyu açmakla yetinmeyin, pencereyi de açin ve onu uyanik tutmak için diger “numaralari” deneyin.

·        Mola vermek için güvenli bir yer bulun.

·        Trafikten uzak, güvenli bir alana gidin ve kisa bir süre (15-45 dakika) uyumasini saglayin.

·        Eger gerekiyorsa kisa süreli uyaniklik için kahve baska kafeinli içecekler alin (kafeinin kan dolasimina geçmesi yaklasik 30 dakika alir) (9).

 

3)Yol degisiklikleri: Anayollardaki hiz kesici ve yol kenarini belirleyen bariyerler sürücüyü yoldan çiktigi an uyarabilir. Tekerlekler bu bariyerlere çarptiginda olusan sarsinti ve gürültü anayollardaki, aracin yoldan çikmasina bagli kazalari önlemede oldukça etkili olabilir. Kazalardaki kesin azalma bilinmemekle birlikte çalismalar %15-70 oraninda azalma bildirmektedir. Sürücü bu bariyerlere çarptiginda yorgun olabilecegini düsünerek dinlenmelidir  

Uyku ve Düsündürdükleri

Uyku insanoglunun her zaman çok ilgilendigi konular içerisinde yer almistir. Bunun nedeni her birimizin günlük islevselligimizi sürdürebilmek için uyku uyumaya ihtiyacimizin olmasidir. Günlük aktivitelerimizi devam ettirebilmek için,verimli olabilmek için bir günde belli sürede uyumamiz gerekmektedir. Ve biz,bu gerekli uykuyu alamazsak gün boyu bunun sikintisini çekeriz. Unutkan oluruz,sinirliliklerimiz artar, dikkatimiz dagilir, iç sikintisi duyariz. Ancak bazen de uykuyu fazla kaçirmaya baslariz. O zaman da, problem olur bizim için. Az uyumak gibi çok uyumakta bir problemdir. Altinda yatan sebep arastirilmalidir. En önemli sebeplerden biri depresyondur. Asiri uyuma ile birlikte sinirlilik halleri öfke hayattan zevk almama halleri de eslik edebilir. O zaman konuya daha hassas davranmali kendimizi bunu sebebine yönelik arastirma yapmaya yönlendirmeliyiz.  “Uykunun normali nedir ?” diye bir soru sorulursa o zaman söyle cevap vermek gerekir. Uyku uyuma hususunda herkes için geçerli olan bir normal olmamakla birlikte 6-8 saat normal uyku kabul edilebilir. Gerçi uykunun süresi kalitesi ile alakalidir. Sik sik uykunun bölünmesi ile uyku süresi artar. Yani verimli bir dinlenme için daha uzun süre uyumak gerekir. Oysa rahat, normal sicaklik ve neme sahip bir ortamda uyanmadan uyunan bir uyku daha kisa da olsa yetebilir. Bu nedenle sartlar da göz önüne alinmalidir. Günlük olaylarla etkilenme uyku süresini bozabilir. Mesela sinavimiz kötü geçmis olabilir, esimizle kavga etmis olabiliriz yada o gün çok ciddi para kaybetmisizdir. Ama bu tür uyku bozukluklari gelip geçicidir . Sebep ortadan kalktiktan sonra tamamen düzelir.  Bazen de çok uzun uyunabilir. Eger tembellik etmiyorsak ve uykumuzun asiri olmasi çok uzun zamandir varsa ve biz buna ragmen dinlenmemis kalkiyorsak o zaman ilk önce uyku hijyeni sartlarimizi gözden geçirmeliyiz. Yani yatagimiz saglikli mi ? Odamizin havasi temiz mi? Oda isisi normal mi ? Geceleri sik sik uyaniyor muyuz ? Tüm bunlari gözden geçirdikten sonra hiçbir problemimiz yoksa ve fazla uyumamiz hayatimizdaki baz isleri kisitlamaya baslamissa artik is çigirindan çikiyor demektir. Biz uykumuz için bir hekime basvurmaliyiz ve sebebe yönelik arastirma yapmaliyiz. Kaynagini bulmali ve bunu halletmeliyiz.

 

ANA SAYFAYA DÖN